Hugarafl.is

2.6.2008 17:57
Dýrin bjarga geðheilsunni

Það eru 13 í heimili hjá Sigrúnu Grétu Einarsdóttur líffræðinema. 10 dýr og svo Sigrún Gréta, Þórarinn, maðurinn hennar, og sonurinn Bjarmi Már, 11 ára. Þau rækta hunda og fugla. Flestallt í lífi hennar snýst um dýr enda hafa þau gert kraftaverk fyrir Sigrúnu Grétu. Hún hefur þjáðst af geðhvarfasýki frá 8 ára aldri, las minningargreinar í blöðunum sem lítil stelpa og fannst líf eftir dauðann vera kvöð. Í dag er hún öryrki en þegar hún fékk hund breyttist margt. Hundurinn Dofri kom henni í háskólann. Fleira hefur orðið henni til bjargar, til dæmis Bjarmi, sonur hennar, sem hún átti upphaflega ekki að fá að eiga.
Sigrún Gréta segist búa í „Dýrakór“ þótt gatan heiti í raun „Baugakór“. Á heimilinu eru 4 yorkshire terrier-hundar, Día sem er senegal-páfagaukur, og mini loop-kanína. 4 ástargaukar eru í búri enda ræktar Sigrún fugla. Ástargaukarnir heita: Mundi, Skundi, Lundi og Dundi. Næstu páfagaukar sem koma munu fá nöfnin Gísli, Eiríkur og Helgi.

„Við Tóti, maðurinn minn, erum bæði búin að vera í sveit og mikið fyrir dýr. Ef það væri ekki svona óhagstætt að vera bóndi værum við bæði bændur í sveit. En það er alveg vonlaust að byrja í þeirri grein,“ segir Sigrún Gréta þegar ég sest í kaffi hjá henni. Stóri páfagaukurinn, Día, leikur listir sínar á borðinu og hundarnir eru að leik í stofunni. Eini staðurinn þar sem dýrin fá ekki að koma á er hjónaherbergið. Og hundarnir fá ekki að koma að matarborðinu en Día borðar við borstofuborðið með mannfólkinu. Stóra, fallega kanínan er í búri úti í garði. Sigrún getur vel sagt mér sögu sína á meðan hún annast dýrin. Það truflar hana ekkert þó fuglarnir syngi, hundarnir leiki á als oddi og það sé handagangur í öskjunni. Hún hrærir út dýramat og annast ferfætlingana og segir sína sögu.

„Ég er skilgreind með bipolar eða manic depressive, geðhvarfasýki á íslensku. Ég fer niður í þunglyndi og upp í örlæti. Flestir sem eru með þetta fara mikið niður í þunglyndi og lítið upp. Ég er talin með geðhvarfasýki en það er erfitt að greina þetta því manía þarf að vera með, en hvað er manía? Ertu þá ofsakátur eða í óstjórnlegri maníu? Ég er helst þunglynd og með þráhyggju. Lítið fer fyrir maníunni hjá mér.“

Þunglynd 8 ára

„Ég var 8 ára þegar ég fann fyrstu einkennin, þá var ég oft ofsakát og ætlaði að gleypa sólina. Og ég fór líka fyrst að hugsa um dauðann þarna 8 ára gömul. Það er óvenjulegt en ég hugsaði um lífið eftir dauðann sem kvöð og fannst vond tilhugsun að þetta væri ekki bara búið þegar maður hefði puðað heilt líf. Þetta er klárt dæmi um þunglyndi.

Og svona ung las ég helst dánargreinar í blöðunum. Mér gekk vel í skóla og átti marga vini og það virtist ekkert að utan frá séð, en ég lærði fljótt að tala ekki um þungar hugsanir mínar. Ég lærði að börn vilja ekki tala um dauðann. Það var betra ráð að leika margar persónur og ég skipti um karakter eftir því með hvaða hópi ég var.

Þarna strax í æsku fór ég í örlæti og svo í þunglyndi á eftir, alveg eins og í dag. En það sem er erfitt við þetta er allt hitt sem fylgir. Og þá á ég við að þessu fylgir svo mikil röskun, eða árátta. Ég fæ til dæmis þá áráttu að geta ekki svarað símanum, finnst allir vera að baktala mig, ég fer að vantreysta makanum, get orðið sýklahrædd, hrædd við snertingu, hljóð magnast upp, álagið verður svo mikið og vanlíðanin svo mikil að heilinn slekkur á sér og maður man ekkert. Og þá hugsa ég skyndilega: Hvað er ég að gera hér? Ég á það til að fá víðáttufælni, eða mér finnst umhverfið þrengja að mér, svo get ég orðið hrædd að fara í sturtu því vatnið verður vont en er líka sýklahrædd! Þetta er svo fáránlegt – en svo raunverulegt. Þessar áráttur allar verða svo sterkar þegar ég er í þunglyndi/örlyndi að ég næ ekki að höndla þetta, ræð ekki við mig.“

Þar sem Sigrún Gréta situr í eldhúsinu sínu með fulla íbúð af dýrum, brosandi út að eyrum og með svo mikla útgeislun og sjarma á maður bágt með að ímynda sér hana í svona ástandi.

„Já, lyfin hjálpa gríðarlega. Með þeim er hægt að sigrast á ótrúlegum hlutum og halda áfram. Veturinn var mér svo erfiður og ég hugsaði um tíma að hann hefði verið til einskis. Og þó, ég var til í vetur. Það er nóg. Ég hef lært að njóta stundanna þegar ég er góð, þá nýt ég mín til fulls. Ég veit núna að vondi tíminn kemur en hann líður hjá. Það er enginn mánuður sem ég slepp alveg við geðhvörfin en það eru svona um það bil 2-3 góðar vikur á milli og svo erfiðir 2-5 dagar þar sem mér líður illa. Þá vil ég ekki hitta fólk, en það líður hjá.“

Mamma bjargvætturinn minn

„Lífið er erfitt þegar maður fer svona upp og niður og maður veit aldrei hvernig maður verður um næstu helgi. Þannig hefur þetta verið hjá mér síðan í bernsku. Ég þurfti snemma að halda andlitinu. Og ég hélt sem unglingur að öllum liði svona, lífið væri svona erfitt hjá öllum og að hinir væru bara svona duglegir að þrauka og lifa þessu erfiða lífi en ég væri bara aumingi. Ástandið var orðið verulega alvarlegt hjá mér á unglingsárum og þegar ég fór djúpt niður var mikið svartnætti. Þegar ég kom upp aftur þurfti ég akkeri til að geta haldið lífinu áfram og brá á það ráð að skipta um háralit, skipta um félagslíf, ég flutti til Ameríku... Gerði alltaf róttækar breytingar á mínu lífi til að geta haldið áfram eftir svartnættið.

Mamma mín, Ólöf Unnur Harðardóttir, hélt mér gangandi á unglingaskeiði og barnsaldri og fyrir hennar hjálp stóð ég uppi. Ég svelti mig og var komin með átraskanir og ýmsar aðrar raskanir. Ég leitaði í það að drekka sem unglingur til að fá einhverja lausn, til að lina sársauka. Ég drakk og djammaði til að finna einhvern tilgang en drykkjan var engin lausn. Ég fór lengra niður eftir drykkju og lá í rúminu. Þetta var gríðarlega erfitt fyrir mömmu. Hún hélt mér frá innlögn í æsku. Ég hefði ekki meikað þetta án hennar. Það eru tuttugu ár síðan og samfélagið var ekkert að tala um svona þá. Mamma þurfti að berjast við mikla fordóma og vanþekkingu í samfélaginu. Hún vissi alltaf að eitthvað var að mér og hún breytti ótrúlega rétt miðað við umhverfið. Í dag er viðurkennt að krakkar geta verið þunglyndir og liðið illa en þá var þetta ekki í umræðunni. Ég dáist að mömmu fyrir hvað hún brást rétt við þessu. Alltaf vissi hún hvað átti að segja eða hvernig ætti að hressa mig við.

Mamma er langbesta vinkona min. Ég segi í gríni að naflastrengurinn hafi aldrei slitnað, því ég verð að tala við hana, get bara ekki lifað án þess. Á tímabili reyndi ég að vera minna háð henni en viðurkenndi svo að ég er mömmustelpa. Ég elska pabba minn líka en mamma veit bara svo vel hvernig mér líður og þekkir mig út og í gegn. Það hefur verið hræðilegt tímabil fyrir mömmu þegar ég var sem veikust. Hún var í fullri vinnu og kom alltaf í heimsókn til mín á geðdeildina. Það er ekki hægt að setja sig í þessi spor.

En í dag eru mamma og maðurinn minn bakhjarlarnir mínir og það besta er að þau segjast ekki geta lifað án hvort annars.“

Taugaáfall um tvítugt

„Svo þegar ég var tvítug fékk ég taugaáfall og var lögð inn á Kleppsspítala. Þá var ég orðin það veik að ég þekkti ekki fólkið mitt sem kom í heimsókn, var í fjóra mánuði á deildinni og var sprautuð niður. Þáverandi kærasta mínum var sagt að ég myndi aldrei lifa eðlilegu lífi og aldrei komast út af Kleppi. Ég held að þetta hafi verið erfiðara fyrir fólkið mitt en mig, því ég var jú „lyfjuð niður“. Ég man að ég var stöðugt með marblett á enninu eftir að berja hausnum við eitthvað.

Og svo man ég að fyrir innlögn svaf ég varla, át varla og koksaði á öllu. Ég var í strætó og allt í einu panikeraði ég, því ég mundi ekki hver ég var eða hvað strætó var eða hvert ég var að fara. Þá reyndi ég að anda rólega og ná áttum í þessu algjöra minnisleysi. Þetta var rétt áður en ég var lögð inn. Kærastinn minn kom að mér heima þar sem ég ruggaði mér og það var ekkert hægt að ná sambandi við mig.

Spítaladvölin gerði mér gott og kannski vegna lyfjanna fór ég hægt og rólega að jafna mig. Og svo eina vikuna fór að grynnka til í hausnum á mér og ég fór aftur að geta hugsað skýrt. Þó að ég hafi strax aftur byrjað að tala og tjá mig og fúnkerað að einhverju leyti inni á deildinni fór þokunni að létta og ég varð tilbúin að fara út í lífið aftur og var því ótrúlega fljót að jafna mig miðað við hvað ég var orðin mikið veik. Það er skrítið að hugsa um þetta núna.

Finnur núna þegar köstin koma

„Í dag finn ég fyrir einkennum áður en geðhvörfin skella á. Þá fer ég að eiga erfitt með að anda, verð tæp og á erfitt með að horfa á hluti og fólk, augun fara að villast. Og ég fer undan þegar einhver snertir mig. Svo verð ég hrædd þegar síminn hringir. Nú þekki ég einkennin og veit að þetta er að bresta á. Maður fer þá líka að sofa meira eða minna. En þetta er orðið svo stór hluti af lífinu að ég hef vanist þessu og dreg mig í hlé í stað þess að hafa áhyggjur. Og vinir mínir þekkja núorðið að þetta líður hjá á innan við viku. En manneskja með geðhvarfasýki þarf að passa að sofna á svipuðum tíma, borða rétt, drekka ekki áfengi og drekka lítið kaffi því það hjálpar til við að halda sjúkdómnum niðri. Ég er eins og litlu börnin og þarf að hafa reglu á öllu.“ Sigrún Gréta hlær og fær sér meira te, hellir kaffi í minn bolla, gefur hundunum meira að borða og setur teppi yfir ástargaukana svo þeir fari nú að hvíla sig.

Bjarmi kom til bjargar

„Ég hef verið spurð hvort það hafi verið skipbrot að lenda á Kleppi tvítug. Já og nei. Ég hefði ekki getað lifað svona áfram. Kleppur er yndislegur staður sem bjargaði mér. Og í framhaldi af því – lífið er svo skrýtið – eignaðist ég Bjarma, son minn, og án hans hefði ég ekki haft þetta af. Þannig var að ég kom út af Kleppi í febrúar og varð ófrísk í maí. Ég var ekki orðin neitt rosalega góð, en samt, þá er það umhugsunarefni að allir litu svo á að ég ætti að fara í fóstureyðingu. Það var varla rætt en þótti sjálfsagt, ég fann þau viðhorf mjög sterkt hjá fólki. En svo einn örlagadag sagði læknir við mig: „Sigrún lífslöngunin er farin úr augunum. Ef við sendum þig í þessa aðgerð, þessa fóstureyðingu getum við eins sett kúlu í hausinn á þér – þá verður þetta búið.“

Ég var tekin af lyfjum og meðgangan hélt áfram. Hún var ekkert æðisleg en ég stóð uppi. Og það var meira að segja búið að ganga frá því að ef ég gæti ekki séð um barnið ein kæmi ég bara með það á stofu á Kleppi. Og ég fór þangað inn í fjórar vikur á meðgöngu því ég var orðin svo stressuð yfir að ég gæti ekki séð um barnið, ég efaðist um að ég gæti séð um sjálfa mig hvað þá meir. Og ég var á Kleppi um tíma. Strákurinn minn kom svo í heiminn og ég er mjög góð móðir þótt ég segi sjálf frá! Allt gekk vel og framar björtustu vonum. Hann varð ástæða mín til að lifa. Ég varð meira að segja dagmamma um tíma, hver hefði trúað því hérna áður fyrr?“

Mikil ást

„Þegar hann var tveggja ára kom tímabil þar sem ég þurfti að muna að lifa líka fyrir mig en ekki bara fyrir hann. Hann var ekki heilsuhraustur til að byrja með og ég fór mikið með hann í sjúkraþjálfun og allur tíminn fór í að hugsa um hann og hans heilsu. Hann gat ekki farið til dagmömmu því það þurfti að hugsa svo mikið um hann. Þá gerðist ég dagmamma sjálf og það var yndislegur tími og gefandi að starfa með börnum og allt gekk vel. En ég þurfti að minna mig á að hugsa líka um sjálfa mig. Já, þetta gekk allt upp,“ segir Sigrún Gréta og brosir sínu bjartasta brosi eins og alltaf þegar hún talar um Bjarma sinn.

„En fordómarnir – þetta má ég til með að segja þér. Í fjölskyldu minni var spurt hvort ég gæti eignast barn og séð um barn. Getur hún eitthvað lært? var líka spurt. Samt vissi þetta fólk að ég var ágætlega klár áður en ég varð veik. Ég fór í kvöldskóla og kláraði hann. Svo þegar Bjarmi var tveggja ára kynntist ég honum Tóta mínum og við eigum ótrúlega góða samleið. Hugsaðu þér, hann tók við ekki alveg heilbrigðu barni og geðsjúkri konu – en hann var ástfanginn svo hann tók þessu bara eins og það var.“

Lífið er upp og niður

„2001 lagðist ég aftur inn. Bjarmi var þá fjögurra ára. Og ég var inni á deild í 3 mánuði. Það tók mig tvö ár að komast upp úr lægðinni, ég fór á dagdeildir, í iðjuþjálfun og tók þátt í Hugarafli og annarri uppbyggingu. Og sem betur fer er félagsskapurinn Hugarafl starfandi því það er starfsemi sem hjálpar mörgum að komast aftur út í samfélagið.

Tóti, maðurinn minn, lenti þarna í því að sjá mig svona veika í fyrsta sinn og þótt ég hafi verið búin að segja honum frá þessu kom þetta honum á óvart. Hann hefur sagt mér að það sé ekki hægt að undirbúa neinn fyrir svona. Hann skildi þetta ekki til fulls fyrr en hann sá sjúkdóminn sem aðstandandi.“

Dýrin stuðla að bata

„Þáttur dýranna hefur verið mikill í bataferlinu mínu. Og dýrin virka aldrei sem áreiti, það er svo merkilegt. Að hafa dýrin í kringum sig er svo gott, ég er aldrei ein og ánægjan af lífinu er svo miklu meiri. Þau skynja mig og skilja. Þegar ég fer í þunglyndi skynja þau það og vilja ekki fara út í göngutúra. Ein tíkin mín sleikir mig í framan þegar ég græt. Litlu hlutirnir eins og að henda bolta fyrir hundinn og hlæja, þvo hundana með stráknum og öll þessi litlu atriði eru læknandi og gefa lífinu gildi.

Fyrsti hundurinn minn kom til mín fyrir 4 árum. Þá var ég að hugsa um að byrja í háskólanum og það var erfitt skref en Dofri, hundurinn minn, kom með mér. Hann var úti í bíl á meðan ég var í skólanum. Og það hjálpaði mér. Ég fór aldrei ein í skólann og ef mér leið illa fór ég út í bíl og knúsaði Dofra. Hann er ástæðan fyrir því að ég er í líffræði í háskólanum í dag, hann var hækjan mín fyrstu mánuðina. En svo fór þetta að ganga betur. Og síðan hefur hundunum næstum fjölgað um einn á ári.

Þó að það þurfi að hafa fyrir lífinu og ég fari stundum niður vil ég lifa í dag og ég væri ekki sú sem ég er nema af því að ég er með geðhvarfasýki. Þannig er ég farin að sjá þetta í dag og ég vil ekki láta taka af mér þessa lífsreynslu, en ég vil auðvitað vera heilbrigð í dag. En ég veit að nýr bíll eða eitthvað slíkt er ekki lífið. Ég á eldgamlan bíl og vil ekki nýjan bíl á lánum því ég fæ ekki gleðina út úr því heldur út úr dýrunum mínum. Ég nýt lífsins. Og á svo góða menn hérna heima. Ég tel að við Bjarmi sonur minn höfum verið send til hvort annars. Við pössum svo vel saman. Minn sjúkdómur gerir hann víðsýnni. Þetta er vissulega aukið álag fyrir mennina mína tvo en við vinnum saman og vitum af þessu og þannig er þetta hægt.“

Fordómarnir minnka

„Maðurinn minn finnur fyrir fordómum þegar fólk vorkennir honum að eiga konu með geðhvarfasýki. En hann segir: „Þetta er ekkert erfitt fyrir mig, heldur fyrir hana.“ En fordómar hafa breyst gríðarlega á síðustu 13 árum. Þá vorum við geðsjúka fólkið ekki hluti af samfélaginu. Ég finn að það er annað viðmót í dag. Menn sjá að ég er eins og allir hinir – en verð svolítið skrítin stundum!“ Sigrún Gréta skellihlær enda kann hún að sjá það spaugilega við þetta allt saman.

„Varðandi maníuna mína má kannski segja að hún birtist helst í því að ég sanka stundum allt of mörgum dýrum að mér og þá hef ég átt í vandræðum með að sinna þeim öllum. En í dag er þetta allt að verða auðveldara, því ég geri mér grein fyrir þessu og veit að ég fæ maníur og í einni slíkri kom ég til dæmis heim með ofboðslega sætan kött – þrátt fyrir að vera með gríðarlegt kattaofnæmi. Og það kom ekki annað til greina en að halda þessum sæta ketti. En maðurinn minn vissi að ég mundi koma aftur niður á jörðina og átta mig á því að það gengi ekki. „Það er hollt að langa, Sigrún, en maður verður ekki að eiga öll dýr,“ segir maðurinn minn. Hann heldur í spotta og dregur mann niður úr skýjunum þegar með þarf.“

Dýrin og óhreinindi

„Annars er Tóti jafnmikill dýravinur og ég. Og í sannleika sagt á ég engan vin sem ekki á gæludýr. Líkur sækir líkan heim er sagt og það passar því flestir vinir mínir eiga ekki bara eitt, tvö eða þrjú dýr heldur mörg. Og Bjarmi sonur minn er sannur dýravinur.

Fuglinn hún Día elskar hann og fer að sofa með honum á kvöldin, einn hundurinn sefur hjá honum á koddanum. Þetta dýrastúss gefur lífinu lit. Eitt sinn hafði ég þó áhyggjur af því að heimilið væri ekki nógu rosa hreint og fínpússað, því dýrum fylgja óþrif og það er meiri skítur í kringum dýr – en ég vildi ekki vera án dýranna – og þeir sem vilja hafa allt stífbónað og fínt og kunna ekki við dýr koma hvort sem er ekki til mín svo þetta skiptir ekki máli.“
Hundarnir eru að leik í stofunni. Það eru: Dofri, Emma, Myssí og Morris.

„Þessi hundategund er með þeim erfiðari í feldhirðu. Kannski valdi ég mér þessa tegund því ég á ekki stelpu en ég fæ að greiða hundunum. Þeim fylgir heilmikið starf því það eru þrjár til fjórar hundasýningar á ári. Og svo gerum við margt saman, förum út að labba og sækjum námskeið. Það er hægt að læra svo margt í sambandi við þá, til dæmis að fara í hundafimi eða að læra spor. Og svo eru þeir góð hvatning til að hreyfa sig. Ég segi að fólk sem nennir ekki í göngutúr eigi að fá sér hund. En ég skil reyndar ekki fólk sem fær sér dýr og nennir svo ekki að sinna þörfum þeirra eins og til dæmis að láta hunda hreyfa sig en hundarnir mínir ýta alltaf á eftir mér til að fara út að labba.“

Líffræðin er málið

Sigrún Gréta fer á flug þegar hún ræðir um dýr og hún geislar líka þegar hún ræðir um fagið sitt, líffræðina. Hvað er svona heillandi við háskólanám í líffræði?

„Það er allt svo heillandi við líffræðina. Það ætti BARA að kenna líffræði, að mínu mati. Þetta er svo gefandi nám. En maður þarf að vera „stígvélamanneskja“ til að hafa gaman af þessu því námið snertir náttúruna og dýrin í umhverfinu og ég hef mikið farið í vettvangsferðir hingað og þangað um landið og skoðað fuglana, fjöruna og fleira. Rosa gaman. Ég stefni að því að fara af þrusukrafti af stað næsta vetur og útskrifast næsta vor. Kannski fer ég svo áfram í masterinn. Það gæti komið sér vel því ég veit að ef maður getur ekki stundað 100 prósent vinnu, vegna til dæmis geðhvarfasýkinnar, er gott að vera vel menntaður. Ef maður er vel menntaður getur maður meira ráðið sínum vinnutíma og hefur fleiri möguleika.“

Sigrún Gréta segir geðhvarfasýkina vera meðfædda röskun á heilastarfsemi. Og þó lyf hafi mikið að segja hefur margt áhrif á líðanina. Til dæmis leið henni illa í vetur og tafðist í náminu. „En fleirum leið illa í vetur. Læknirinn minn sagði að síðasti vetur hefði verið mjög erfiður fyrir marga sjúklinga, það var svo mikið myrkur, miklar lægðir og erfiður vetur í þjóðfélaginu. Mér líður best síðla sumars og á haustin, það er tíminn minn. Þá er allt svo fallegt, uppskeran að koma og fallegt að horfa á laufin. Líffræðingurinn í mér nýtur sín í fallegu haustlitunum.“

Stressmánuðurinn maí

„Á vorin skynja ég svo mikið stress. Almennt er fólk svo stressað í maí því þá á að gera svo margt. Vorgleðin snýst upp í andhverfu sína hjá fólki því þá þarf að hreinsa út og gera vorhreingerningu, mála pallinn... Börnin eru þreytt á skólanum, það er prófkvíði í loftinu og stress einkennir vorið sem ætti að vera svo ánægjulegur tími.

En þá er ráð að horfa á litlu hlutina og fara í boltaleik með hundinum og passa að halda stressinu fyrir utan sjálfan sig. Umhverfið og annað fólk hefur auðvitað áhrif en maður þarf samt að gæta þess að stjórna sínu eigin lífi – og láta ekki stressið ná tökum á sér.“

Sigríður Arnardóttir
sirryarnar@gmail.com

Til baka