HUGARAFL fagnar 5 ára afmæli sínu hinn 5. júní með táknrænum gjörningi, sem hefst klukkan 13:00 við Klepp og endar í Grasagarðinum. Samtök notenda erlendis hafa staðið fyrir svipuðum gjörningi og kallað hann „bedpush“ (www.bedpush.com). Hugarafl var stofnað af sex einstaklingum. Bæði var það fólk sem notið hafði þjónustu geðheilbrigðiskerfisins, svokallaðir notendur, og iðjuþjálfar. Þeim var það sameiginlegt að vilja breyta geðheilbrigðisþjónustunni en höfðu ekki fundið farveg til áhrifa, hvorki innan stofnana né hagsmunasamtaka.

Þegar fólk lendir í hremmingum og ræður ekki lengur við daglegt líf eiga hvorki sjúkdómsgreiningar né lyfjataka að vera forsenda aðstoðar. Það hefur komið í ljós að sjúklingshlutverkið og sjúkdómsgreining getur valdið meiri skaða en upphaflega vandamálið. Erlend hagsmunasamtök fólks með geðraskanir hafa undanfarið sett valmöguleika í geðheilbrigðisþjónstu sem aðalmarkmið. Ástæðan er m.a. að innan notendahreyfinga eru skiptar skoðanir á því hvaða leiðir séu áhrifaríkastar til að ná bata og sýna batarannsóknir/notendarannsóknir það sama. Fólk nær bata eftir ólíkum leiðum og oft án atbeina heilbrigðisstarfsfólks. Viðhorfsmunur er meðal notenda. Annars vegar þeir sem ánægðir eru með þjónustuna, hafa kannski veitt mótspyrnu í upphafi en síðan fengið lyf og tengst fagfólki sem hvort tveggja hefur skipt sköpum. Þessu fólki sárnar því neikvæð gagnrýni á kerfið. Hinn hópurinn hefur náð tökum á lífinu og segir sjálft að það sé „þrátt fyrir“ aðferðir kerfisins. Meðferðin hafi dregið úr lífsgæðum, lyf farið illa í þá og óumbeðnar sjúkdómsgreiningar hafi skert stöðu þeirra á atvinnumarkaði og í lífinu. Þessir einstaklingar eru tortryggnir gagnvart lyfjarisunum og telja það mannréttindi að mega hafna læknisfræðilegu inngripi og meðferð. Þeirra baráttumál er að aðrar aðferðir fái notið sömu virðingar og læknisfræðileg úrræði.

Margar notendahreyfingar hafa fengið sig fullsaddar á því að eyða orkunni í innbyrðis átök. Enn þann dag í dag hafa ekki fengist nægar sannanir um orsakir geðrænna truflana og þ.a.l. geti enginn leyft sér skoðanahroka. Fólk á að vera vel upplýst um kosti og galla mismunandi aðferða. Lög og reglugerðir eiga að tryggja að fólk með geðraskanir hafi val. Kjósendur velja hvaða flokki þeir treysta best til að stjórna landinu og það sama á að gilda um notendur geðheilbrigðisþjónustunnar. Þeir eiga að fá að taka ákvörðun um það hverjum þeir treysti best til að aðstoða þá við að ná sem best tökum á lífi sínu. Það er ekki tilviljun að við höfum valið lýðræði sem stjórnskipulag. Það að eiga val og geta tjáð sig án þess að óttast afleiðingarnar hefur áhrif á almenna heilsu og vellíðan. Gerð var rannsókn um einstaklinga sem annars vegar höfðu val milli hefðbundinnar bráðaþjónustu og óhefðbundinna leiða innan geðheilbrigðisþjónustunnar, – og þeirra sem ekkert val höfðu. Þeim sem val höfðu batnaði frekar, upplifðu frekar stjórn á eigin lífi og meira sjálfstæði og þörf þeirra fyrir bráðaþjónustu minnkaði. Þessi hópur varð jafnframt gagnrýnni á geðheilbrigðisþjónustuna almennt og kaus síður að líta á sig sem sjúklinga. Á Íslandi er staðan sú að meðferðaraðilar fólks í bráðavanda hafa oft ekkert annað en lyfseðil eða sjúkrarúm fram að færa. Þó að þeir vildu gjarnan fara aðrar leiðir eru þær vandfundnar eða ófærar. Í rannsókn dr. Sigrúnar Ólafsdóttur um sjúkdómsvæðingu geðheilbrigðis tók hún m.a. viðtöl við fólk í lykilstöðum á Íslandi; fagfólk, stjórnendur, notendur og stjórnmálamenn. Í ljós kom að margir stjórnmálamenn voru sammála notendum um þörf fyrir fleiri leiðir að bata, en þá læknisfræðilegu. Þrátt fyrir þessa skoðun, virðast valdhafar ekki hafa fylgt þessari sannfæringu sinni eftir með styrkari fjárframlögum í nýsköpun.

Með góðum stuðningi, hvatningu, trú og mikilvægum hlutverkum er hægt að lengja virk og ánægjuleg tímabil fólks með alvarlegar geðtruflanir. Hugarafli hefur með ýmsum verkefnum tekist að glæða lífsneistann hjá fólki sem hélt að ekkert annað biði þess en sjúklingshlutverkið. Meðlimir Hugarafls hafa verið öflugir í að fræða almenning, aðstoða þá sem útskrifast af geðdeildum, komið á Hlutverkasetrinu, sem er atvinnuleg endurhæfing, og haldið opna fræðslufundi fyrir almenning. Nú síðast kom út ljóðabókin „Geðveik ljóð“ þar sem sköpunarkraftur kvenna með geðraskanir var virkjaður. Næsta stóra verkefni Hugarafls er að koma upp heimili sem yrði valkostur við bráðageðdeildir. Heimilið verður staður þar sem fólk reynir að ná áttum og forsendur fyrir aðstoð ekki endilega læknisfræðilegar. Víða erlendis hefur slíkum heimilum verið komið á fót sem vali við hefðbundna nálgun og kallast griðastaðir (save house). Flest starfsfólkið hefur sjálft reynslu af geðröskun, t.d. geðhvörfum. Oft eru þessi heimili rekin af notendum í samstarfi við fagfólk en fjármagnað af hinu opinbera.

Við hlökkum til að sjá sem flest ykkar á gjörningi Hugarafls og taka þannig þátt í þeim viðhorfsbreytingum sem eru að eiga sér stað í geðheilbrigðismálum.