Niðurstöður slíkra kannana eru ekki bara eins og hver önnur léttúðarfull fegurðarsamkeppni, þótt gaman sé að þeim, þær geta veitt innsýn í þau verkefni sem þjóðir þurfa nú að fást við. Mjög stutt er síðan sérfræðingar á sviði geðheilsu ræddu á fundum sínum neikvæðar afleiðingar vaxandi auðs. Menn veltu mjög fyrir sér þeirri þversögn að þegar tekjur voru komnar yfir ákveðið mark virtust þær ekki samsvara hamingjustuðlinum, hamingja Bandaríkjamanna er t.d. álíka mikil og þjóða sem búa við helmingi minni þjóðarframleiðslu. Og rætt var hvernig ríkisstjórnir gætu náð mestum árangri í að auka vellíðan almennings, frekar en að einblína á hagvöxt. Bent var á að græðgi og umhverfistjón fylgdu mikilli auðsæld. Litið var á Ísland, Danmörku og Svíþjóð sem fyrirmyndir, þessum löndum virtist hafa tekist að finna lausnina. Haldnar voru margar ráðstefnur þar sem reynt var að finna leiðir til að bæta geðheilbrigði og ýta þannig undir vellíðan almennings. Nær ekkert var fjallað um efnahagsmál í þessum umræðum. Við litum svo á að auðsæld og hagvöxtur væru gefnar stærðir í hnattvæddum efnahag.
Nú erum við í vanda. Við þurfum skyndilega að fást við mjög breytt viðfangsefni og Íslendingar þurfa fyrstir allra að taka á þeim. Hvaða áhrif hefur efnahagsvandinn á geðheilsu? Hvaða aðgerðir hafa mest áhrif þegar fengist er við þarfir almennings á sviði geðrænna vandamála? Hvert er hlutverk ríkisins?
Við vitum um suma orsakavalda vellíðunar. Sumu verður ekki breytt eins og persónuleika og kynferði. Mikilvægustu félagslegu þættirnir að baki góðri geðheilsu eru atvinna, fjölskyldustaða og hlutfallslegar tekjur. Fjármálakreppa hefur geysileg áhrif á atvinnu og tekjur. Mikil tengsl eru á milli annars vegar atvinnuleysis og hins vegar skulda og þunglyndis, áfengissýki og sjálfsvíga. Hlutfallslegt tekjustig með tilliti til tekjustigs vina og nágranna, þ.e. tekjurnar í samanburði við tekjur þeirra, segir fyrir um streitu og dánartíðni. Ljóst er að tímar eins og núna hafa mikil áhrif á hvort tveggja.
En aðrar og óheillavænlegri breytur geta í sameiningu leitt til þunglyndis. Kaupgeta atvinnulausra er minni en ella. Þeir verða að leggja mesta áherslu á það sem skiptir þá mestu máli. Nýlega birtist grein í The Independent í Bretlandi þar sem þetta val var greint að hluta. Mikið af þessu vali virðist hafa áhrif á félagslegar aðstæður. Menn virðast hætta að fara út til að fá sér í staupinu með félögum sínum, þeir drekka frekar einir heima. Þeir hætta að fara í keilu og á völlinn. Reykingar var eitt af því síðasta sem þeir lögðu á hilluna ef þeir gerðu það þá. Í stuttu máli, einangrun varð meiri og óhollusta jókst. Að öllu samanlögðu varð hættan á bæði líkamlegum og andlegum heilsubresti meiri. Fleira eykur hættuna, til dæmis fjölskyldudeilur, ofbeldi og skilnaðir sem enn eykur hættuna á geðsjúkdómum.
Hvað er hægt að gera til að brjóta slíkan vítahring? Ég hygg að fyrir hendi sé í íslensku samfélagi einn sterkur þáttur sem dregur úr hættunni: samstaða. Það kæmi mér á óvart ef fólk finnur ekki til mikils samhugar og sé reiðubúið til að deila byrðunum með öðrum. Þetta dregur úr þeirri tilfinningu lítilsvirðingar sem fylgir atvinnuleysi og fátækt og minnkar einnig ójöfnuð sem er nátengdur glæpatíðni. Samstaða gefur einnig möguleika á félagslegri þátttöku og vináttu og skapar kenndir samhygðar og vellíðunar.
Stjórnvöld standa andspænis mörgum brýnum verkefnum og hafa litla möguleika á að auka útgjöldin. Hvernig er þá hægt að takast á við þessar skyndilegu áskoranir á sviði geðheilsu? Sinna verður aukinni tíðni kvíða og þunglyndis. Heimilislæknar munu sjá æ fleiri tilfelli og munu þurfa aðstoð við að greina fólk sem er í áhættuhópi og bjóða því viðeigandi meðferð. Viðbúnaður verður sennilega ekki nægilegur og þróa þarf aukinn stuðning. Dæmi um slíkar aðgerðir gætu verið aðstoð við fjölskyldur og stuðningslið sem sinntu viðkvæmum hópum eins og atvinnulausum eða skuldugu fólki.
Það getur verið mjög árangursríkt og ódýrt að efla sjálfboðaliðastarf og þannig er jafnframt hægt að útvega störf handa fólki sem er í áhættuhópum með því að veita lífi þess nýja merkingu. Að auki er hægt að ná árangri með fyrirbyggjandi aðgerðum eins og því að kenna í skólum hvernig hægt er að lifa á erfiðum tímum og byggja þar upp þrek til að komast af á erfiðleikatímum sem eru í nánd. Að lokum vil ég minna á að við þurfum að vinna saman og deila gæðunum á alþjóðlegum grundvelli. Íslendingar eru ekki einir í heiminum og aðrar þjóðir eru nú að byrja að kynnast svipuðum áskorunum og þið. Enginn er að hlæja að öðrum, þeir eru mjög fáir sem hafa ekki a.m.k. tapað miklu af sparnaði sínum. Stundum er gott að hlæja til að slaka á spennu og reyna þannig að sýna bjartsýni á erfiðum tímum. Þetta á eftir að versna, við erum öll á sama báti og munum hafa okkur út úr þessu saman. Við skulum vona að Íslendingar sýni okkur leiðina.
Dr. Matt Muijen, ráðgjafi á sviði geðheilbrigðismála hjá Evrópuskrifstofu WHO.
