Gešklofi er sį gešsjśkdómur sem talinn er hvaš erfišastur višureignar af lęknavķsindunum. Mešferš gengur fyrst og fremst śt į aš halda einkennunum nišri meš lyfjum og hjįlpa einstaklingnum aš lifa meš sjśkdómnum, meš vištalsmešferš og félagslegum śrręšum.1
Ķ ljósi žessa dregur til tķšinda žegar starfandi gešlęknir segir opinberlega frį fullum bata sķnum af gešklofa. Žaš hefur Dr. David Fisher gešlęknir gert, en hann var ašalgesturinn į rįšstefnunni Aš lęknast af gešröskunum sem haldin var ķ fyrravor af Hugarafli, samtökum notenda og starfsmanna gešheilbrigšiskerfisins, ķ samstarfi viš Hįskólann ķ Reykjavķk.2
Į rįšstefnunni fjallaši Fisher um batamódeliš (recovery model) sem heitir svo vegna žess aš žaš byggir į žeirri byltingarkenndu grunnforsendu, aš allir geti lęknast af gešsjśkdómum, žar meš tališ gešklofa. Fisher og félagar hans į Riverside gešheilsumišstöšinni ķ Massachusetts ķ Bandarķkjunum hafa žróaš batamódeliš ķ kjölfar eigin reynslu af aš sigrast į gešsjśkdómum.
Mig langar aš deila meš lesendum upplifun minni af aš hlusta į Fisher segja frį hugmyndafręšinni ķ starfi sķnu og eigin reynslu af bata frį gešklofa. Fisher talaši um gešveiki sem brunn žekkingar sem ekki bara gešveikir geta nżtt sér heldur žekkingu sem samfélagiš allt getur lęrt af. Ein af lykilhugmyndum žeirrar žekkingar er aš ranghugmyndir eru ekki einfaldlega rangar, og žaš getur bśiš skynsemi ķ ofskynjunum. Meš öšrum oršum, eins og Fisher sagši: there is meaning in madness.
Auk žess aš kynna hugmyndafręši sķna geršist sį sjaldgęfi atburšur aš fyrirlesarinn beitti henni į stašnum žegar spyrjandi śr sal spurši hann spurningar sem ķ almennum gešlęknisfręšum myndi flokkast fyrst og fremst sem ranghugmynd. Žannig voru hefšbundnar reglur rįšstefnuhalds settar til hlišar um stund og valdatengslum milli lęknis og sjśklings, fyrirlesara og spyrjanda umbreytt. Eftir aš hafa oršiš vitni aš žessu atviki og fyrirlestrinum öllum var eins og nż hurš hefši opnast ķ huga mķnum og hjarta. Ég vona aš ég geti nįš aš deila einhverju af žessari nżju innsżn hér.
Hįvęrar hugsanir: Reynsla Daniel Fisher
Aš heyra raddir er ein tegund af ofskynjunum og flokkast undir einkenni gešklofa. Oršatiltękiš aš heyra raddir lżsir žó upplifuninni ekki endilega best. Samkvęmt Fisher nota Žjóšverjar hugtakiš hįvęrar hugsanir fyrir žessa upplifun, og fęra hana žar meš inn į sviš sammannlegrar reynslu, įn žess aš draga śr žeirri upplifun margra aš hugsanirnar séu ekki aš öllu leyti žeirra eigin.
Fisher hefur sjįlfur reynslu af hįvęrum hugsunum og įšur en hann varš gešlęknir lagšist hann nokkrum sinnum inn į gešsjśkrahśs vegna gešklofa.3 Hįvęrar hugsanir Fishers tóku į sig žaš form aš sjónvarpiš talaši viš hann. Einnig taldi hann į einhverjum tķmapunkti aš fólk vęri vélar. Fisher lżsti žvķ hvernig vinur hans og félagi ķ bataferlinu settist nišur meš honum og sagšist skilja hvaš hann ętti viš; samfélagiš vęri oršiš žannig aš margt fólk gegndi vélręnum hlutverkum og sumir vęru oršnir eins og hįlfgeršar vélar (til aš śtskżra žetta tók Fisher dęmi af tślkun Charlie Chaplin į fęribandavinnu ķ myndinni Modern Times). Vinur Fishers tók lķka undir aš sjónvarpiš tali til okkar ķ įkvešnum skilningi, auglżsingar tala til dęmis bókstaflega til okkar. Aš lokum śtskżrši vinurinn fyrir honum muninn į žvķ aš fólk vęri vélmenni, og aš žaš virtist vera eins og vélmenni. Fisher talaši um hvaš hann var žakklįtur vini sķnum fyrir aš setjast nišur meš sér og hlusta į sig, ręša og skoša žaš sem var raunveruleiki Fishers. Ķ staš žess aš hafna alfariš vęgi žeirrar merkingar sem Fisher sjįlfur lagši ķ upplifanir sķnar reyndi hann aš setja ķ merkingarbęrt samhengi og skynja og skilja tilfinningarnar sem lįu aš baki. Žetta er inntakiš ķ hugtakinu samkennd, eša empathy, eins og Fisher skilgreindi žaš.
Raunveruleikinn ķ ranghugmyndum
Samkvęmt Fisher gerir gešheilbrigšiskerfiš rįš fyrir žvķ aš fólk meš gešklofa hafi misst tengsl viš raunveruleikann. Ólķkt nokkrum heimspekifyrirlestri sem ég hef setiš į spurši Fisher beint śt ķ salinn, hvaš er raunveruleiki, veit žaš einhver? Hann fékk nokkur svör. Einhver sagši: raunveruleiki er žaš sem einhver annar er sammįla žér um aš sé raunveruleiki. Og Fisher svaraši:
Jį, sį raunveruleiki sem fólk er sammįla um. Žaš er ein tegund. Önnur tegund er okkar innri raunveruleiki. Stundum kemur fyrir aš fólk fjarlęgist hvort tveggja, sinn innri raunveruleika og žann sameiginlega, og fer inn ķ sér-raunveruleika. En žaš er žį annar raunveruleiki, žaš er ekki žaš sama og aš vera śr tengslum viš raunveruleikann.
Hvernig getur einhver dęmt um hvort reynsla annars er raunveruleg eša ekki, spurši Fisher. Ef ofskynjanir eru įlitnar óraunverulegar, žį er innihald žeirra merkingarlaust og reynslan tóm. Ef hins vegar viš lķtum į reynsluna sem raunverulega, ķ žeim sér-raunveruleika sem manneskjan hefur stigiš inn ķ, žį hefur hśn merkingu. Samkvęmt Fisher er hśn er ein tegund af mannlegri lķfsreynslu, reynsla sem hefur umbreytandi įhrif į lķf žess sem gengur ķ gegnum hana. Fisher vildi meina aš žegar upplifanir fólks af hįvęrum hugsunum og öšrum ofskynjunum og ranghugmyndum eru bęldar nišur meš lyfjum og žöggun og slķkur raunveruleiki er hunsašur žį muni žeir sem glķma viš slķkt žurfa aš ganga ķ gegnum žaš sama aftur og aftur.4 Ķ staš žess, sagši Fisher, žarf hver og einn aš fį ašstoš viš aš nįlgast žekkingarbrunn eigin lķkams-sįlar, žannig getur manneskjan öšlast žann sjįlfsskilning sem skapar henni efniviš ķ sterkt og heilt sjįlf.
Skynsamlegar ofskynjanir: Ślfar Arnhild Lauveng
Frįsögn Fishers um merkinguna ķ ofskynjunum minnti mig į ašra batasögu, sögu Arnhild Lauveng, norskrar konu sem einnig var greind meš gešklofa og starfar ķ dag sem sįlfręšingur. Ķ sjįlfsęvisögunni Aš morgni var ég alltaf ljón lżsir hśn veikindum sķnum og žvķ hvernig ślfar sįtu fyrir henni hvert sem hśn vildi fara. Stundum stóšu žeir viš brautarpallinn og komu ķ veg fyrir aš hśn kęmist ķ vinnuna, stundum bišu žeir viš garšshlišiš svo hśn komst ekki śt śr hśsi. Žegar hśn og mešferšarašilarnir höfšu hunsaš tilgang og merkingu ślfanna ķ įratugi, eftir aš hafa tekiš inn tķu mismunandi lyf, fariš ķ raflostsmešferšir, veriš lögš inn, o.s.frv. fann hśn loks mešferšarašila sem var tilbśinn til aš beina sjónum sķnum aš ślfunum. Arnhild fékk hjįlp viš aš skoša hvenęr ślfarnir birtust, hvaša tilfinningar fylgdu žeim og hvaš žeir gętu mögulega stašiš fyrir. Smįtt og smįtt uppgötvaši Arnhild aš ślfarnir drógu śr henni allt sjįlfstraust. Žeir geršu hana óörugga, en žaš var lķka oftast žegar hśn var of žreytt, kvķšin og upptekin, žegar hśn žurfti ķ raun aš hvķlast. Eftir nokkurra įra mešferš voru ślfarnir farnir aš haga sér öšruvķsi. Žeir komu ę sjaldnar og žegar žeir komu žį voru žeir lśnir og linir, og stundum svįfu žeir į nešanjaršarlestarpallinum žegar Arnhild steig upp ķ lestina į leiš ķ vinnuna. Ofskynjanirnar voru žvķ eins konar sendibošar skynseminnar, sem minntu hana į aš fara sér ekki of hratt.5
Spurning śr sal: Hvaš ef einhver tekur orkuna žķna mešan žś sefur?
Eftir fyrirlesturinn gįtu įheyrendur spurt spurninga. Flestar voru af praktķskum toga , Hvernig getum viš eflt hreyfingu notenda į Ķslandi og bošiš upp į önnur śrręši en sjśkrahśsvistun?.6 Um mišbik spurningatķmans spurši kona aftarlega ķ salnum: Hvaš ef einhver tekur orkuna žķna į mešan žś sefur? Fisher heyrši spurninguna ekki nógu vel og baš hana um aš endurtaka hana hęrra. Konan enduroršaši spurninguna:
Hvaš ef einhver tekur lķffęrin žķn į mešan žś sefur svo žś missir orku?
Ég fékk sting ķ magann og yfir mig helltist skömm og vandręšagangur gagnvart hinum ķ salnum og žį sérstaklega gagnvart Fisher. Hvernig snżr hann sig śt śr žessu, hvernig skiptir hann um umręšuefni, hvernig žaggar hann nišur ķ henni, hugsaši ég. En um leiš įttaši ég mig į žvķ aš Fisher vildi ekki žagga nišur ķ konunni, ekki frekar en hann žaggaši nišur ķ sķnum eigin hugmyndum um vélmennin. Fisher sagši, įn mikillar umhugsunar:
Kannski er žaš ekki žannig aš lķffęrin žķn séu ķ raun og veru tekin frį žér į nóttunni, kannski er žetta frekar tilfinningaleg upplifun, jafnvel andleg (spiritual), aš žér finnst žś missa orku į nóttunni. Kannski žarftu aš finna leišir til aš halda ķ orkuna og fį orku. Žś getur fengiš orku ķ gegnum sambönd. Tengstu fólki. Fólk gefur žér orku. Svo getur veriš aš žś žurfir kannski aš ręša viš einhvern um žetta ķ meiri smįatrišum.
Ķ meiri smįatrišum. Ég klökknaši og žaš slaknaši į spennu ķ huga mķnum og hjarta. Ég sį aldrei framan ķ konuna en ég heyrši hana segja: Mhm, ókei. Nęsta spurning, sagši Fisher, og einhver spurši: Hvernig eigum viš aš sannfęra gešheilbrigšiskerfiš um aš batamódeliš sé rétta leišin?.
Daniel Fisher sżndi, sagši og gerši nįkvęmlega žaš sem hann hafši bošaš: meš žvķ aš hlusta, leyfa manneskju aš eiga sinn raunveruleika og deila honum meš öšrum. Meš žvķ aš taka inn svolķtiš af žeim tilfinningum sem manneskjan upplifir, og gefa henni rżmi, hlustun og nęrveru, mį byggja upp samband sem gefur manneskjunni fęri į aš skoša reynslu sķna og vanda, og ķ kjölfariš stķga upp śr honum hęgt og rólega. Ég žakka Hugarafli innilega fyrir rįšstefnuna. Svona breyta žau heiminum, eitt hjarta ķ einu.
