Anna Sigríður Valdemarsdóttir lætur senn af starfi framkvæmdastjóra Klúbbsins Geysis, sem hún átti frumkvæði að því að stofna fyrir átta árum. Hún kveðst hafa séð mörg kraftaverk gerast á þessum tíma.

"Tildrögin að stofnun Klúbbsins Geysis voru þau að árið 1997 fórum við Anna Guðrún Arnardóttir að velta því fyrir okkur hvernig byggja mætti brú fyrir sjúklinga á geðdeildum út í samfélagið á ný," segir Anna. "Við höfðum unnið lengi sem iðjuþjálfar á geðdeild Landspítalans og höfðum rekið okkur á að margir af skjólstæðingum okkar í endurhæfingu voru að leggjast inn aftur og aftur, því þeirra beið enginn stuðningur eftir útskrift. Við fórum í námsferð til Svíþjóðar og Danmerkur og kynntum okkur mismunandi meðferðarúrræði fyrir fólk eftir sjúkrahúsdvöl. Meðal annars kynntumst við hugmyndafræði samtakanna Fountain House, sem byggist á markvissri uppbyggingu á getu og hæfileikum einstaklingsins. Við héldum opinn fund í Geðhjálp með sjúklingum, fagfólki og aðstandendum, þar sem ákveðið var að stofna klúbb að fyrirmynd Fountain House hér á landi."

55.000 félagar í 30 löndum

Undirbúningurinn að stofnun Klúbbsins Geysis tók síðan tvö ár. "Hann fólst meðal annars í því að þýða viðmiðunarreglur sem öll klúbbhús Fountain House í heiminum vinna eftir," segir Anna og útskýrir að saga hreyfingarinnar hafi hafist í New York árið 1944, þegar hópur fólks sem útskrifað var af geðdeild tók sig saman um að hjálpa hvert öðru við að rjúfa einangrun sína, finna vinnu og húsnæði. "Starfið byggðist á þeirri forsendu að geðsjúkir gætu þrátt fyrir sjúkdóminn tekið þátt í atvinnulífinu og átt góð félagsleg samskipti. Fyrst um sinn hittist hópurinn á kaffihúsum eða almenningsbókasöfnum, en árið 1948 voru fest kaup á húsnæði undir starfsemina. Hreyfingin dregur nafn sitt af því að í garði hússins var gosbrunnur, eða "fountain" á ensku. Árið 1994 var stofnuð alþjóðleg miðstöð klúbbhúsa, International Center for Clubhouse Development. Í dag eru yfir 400 klúbbar starfandi í 30 löndum, með um 55 þúsund félagsmenn. Nú erum við að bíða eftir vottun sem fullgildur ICCD-klúbbur og væntum þess að hljóta hana innan skamms.

Við byrjuðum sem grasrótarsamtök hér heima og höfðum ekkert fjármagn né húsnæði til að byrja með. En við unnum dyggilega saman, sjúklingar, fagfólk, aðstandendur og stjórnarmenn, við að koma klúbbnum á laggirnar. Við komumst á fjárlög árið 1999 og gátum þá hafið starfsemi í tveimur litlum herbergjum í Hátúni 10, en ári síðar fengum við húsnæði á Ægisgötu. Kiwanis-hreyfingin stóð fyrir landssöfnun í þágu geðsjúkra árið 2001 og við fengum tíu milljónir í okkar hlut. Það gerði okkur kleift að festa kaup á húsnæðinu í Skipholti 29, með hússjóði Öryrkjabandalagsins, og hér höfum við fest rætur."

Velja sér verkefni við hæfi

Anna segir að starfsemin í klúbbnum sé vinnumiðuð. "Fólkið sem kemur hingað fær hlutverk, er ekki sjúklingar heldur félagar," segir Anna. "Sumir koma og fá sér kaffibolla, setjast niður og njóta stuðnings frá öðrum félögum. Aðrir sinna sjálfboðastörfum í einhverri af þremur deildum klúbbsins: skrifstofudeild, eldhúsdeild eða viðhaldsdeild. Félagar velja sér verkefni við hæfi og vinna í þeim deildum sem þeir kjósa.

Eldhúsdeildin sér um matreiðslu og allt sem henni tengist, en við bjóðum á hverjum degi upp á frían morgunverð og hádegisverð á góðu verði, auk þess sem við rekum kaffibar. Í viðhalds- og rekstrardeildinni fer fram viðhald á fasteignum og húsbúnaði, þrif og frágangur, og einnig má leita til hennar ef félaga vantar aðstoð heima fyrir. Skrifstofudeildin sinnir meðal annars atvinnumálum, símsvörun, blaðaútgáfu, kynningarmálum og alþjóðlegu samstarfi, auk þess sem við hringjum í félaga sem það vilja eða við höfum ekki séð lengi.

Vinnudagurinn er fastmótaður og starfið er skipulagt á daglegum fundum þar sem allar ákvarðanir eru teknar í sameiningu, jafnt af félögum og starfsmönnum. Við stöndum einnig fyrir líflegu félagslífi, erum með opið hús tvö kvöld í mánuði og bjóðum upp á námskeið og fyrirlestra. Við förum í ferðir á sumrin, höldum þorrablót og jólaveislur, og þá koma aðstandendur oft með. Það er frábært hvað þeir hafa verið virkir í starfinu."

Mikilvægt að finna fyrir stuðningi og öryggi

Frá því klúbburinn hóf starfsemi hefur félögum boðist aðstoð í atvinnumálum. "Fólk sem hefur glímt við geðsjúkdóma er gjarnan búið að einangra sig í langan tíma, hefur ekki sinnt vinnu og er í litlum samskiptum við aðra. Því reynist oft mjög erfitt að hefja virka þátttöku í samfélaginu á nýjan leik og þess vegna er mjög mikilvægt að finna fyrir stuðningi og öryggi í byrjun. Úrræðin sem við bjóðum upp á eru þríþætt: atvinna með stuðningi, sjálfstæð ráðning og ráðning til reynslu. Atvinna með stuðningi felur í sér að klúbburinn hjálpar félögum að leita eftir starfi og veitir meðmæli. Starfsmaður fer með viðkomandi í atvinnuviðtal og veitir annan stuðning. Við sjálfstæða ráðningu styðjum við félaga vegna starfs sem hann leitar eftir á eigin vegum, til dæmis með því að veita meðmæli og aðstoða við gerð starfsferilsskrár og atvinnuumsóknar.

En okkar sérstaða felst í verkefninu Ráðningu til reynslu (RTR). Það er hugsað til að hjálpa félögum að komast aftur út á vinnumarkaðinn án þess að þurfa að fara í gegnum ráðningarferli. Við náum þá samningum við atvinnurekendur um tímabundin hlutastörf, að jafnaði 15-20 tíma á viku í 6-9 mánuði, sem við ráðum yfir og berum ábyrgð á. Við veljum félaga í störfin og starfsmaður klúbbsins þjálfar viðkomandi, vinnuveitandanum að kostnaðarlausu. Að þjálfun lokinni hefur félaginn störf og fer á launaskrá. Ef hann veikist eða getur ekki sinnt starfinu af öðrum sökum sér klúbburinn til þess að annar gegni því á meðan. Við höfum fimm slík störf til ráðstöfunar, eitt hjá félagsmálaráðuneytinu, Íslandsbanka og Hagkaupum, og tvö hjá Félagsþjónustunni í Reykjavík. Starfsmaður klúbbsins veitir bæði félaganum og vinnuveitandanum stuðning og ráðgjöf meðan á ráðningu stendur og félaginn sækir jafnframt klúbbinn utan vinnutíma.

Verkefnið hefur borið mjög góðan árangur. Stundum spyr fólk hvaða gagn sex eða níu mánaða starf geti gert, en raunin er sú að það gerir kraftaverk. Fólk kemst aftur út í samfélagið, eignast vinnufélaga og tekst á við áskoranir, fær aftur trú á sjálft sig og blómstrar. Í dag hafa átta félagar farið í gegnum RTR. Þeir hafa staðið sig frábærlega vel og fengið fasta vinnu í framhaldinu. Þörfin er mikil og við vonumst til að geta fjölgað störfum á næstu árum."

Fordómar minnkað mikið

Félagar í Klúbbnum Geysi eru 211 og fastir starfsmenn eru fjórir. Anna segir að meðalaldur félaga sé að lækka og að þeir yngri kjósi fremur að fá stuðning við að stunda nám en að fara strax út á vinnumarkaðinn. "Okkar næsta verkefni er að útbúa námsaðstöðu hérna á þriðju hæðinni og við höfum fengið til þess styrki, meðal annars frá Pokasjóði verslunarinnar. Með námsaðstoðinni fá félagar líka tækifæri til að miðla af þekkingu sinni og reynslu, því innan klúbbsins er fólk með margvíslegan bakgrunn, allt frá lögfræðingum til iðnaðarmanna. Það felst mikill bati í því að aðstoða aðra."

Að sögn Önnu hefur klúbburinn mætt mikilli velvild. "Atvinnurekendur hafa verið mjög jákvæðir í okkar garð og tekið vel í að taka þátt í RTR-verkefninu. Við finnum fyrir því að fordómar gagnvart geðsjúkdómum hafa minnkað mikið í samfélaginu, sérstaklega meðal yngra fólks. Flestir þekkja geðsjúkdóma úr eigin fjölskyldu eða kunningjahópi og fólk er meðvitað um að þeir geta lagst á alla. Umræðan er orðin miklu opnari en áður og skilningur meiri."

Miðar vel í rétta átt

Spurð hvað mætti betur fara varðandi málefni geðsjúkra nefnir Anna að heilbrigðis- og félagsmálakerfin mættu vinna betur saman. "En einna helst finnst mér að umræðan mætti vera jákvæðari og uppbyggilegri. Hún hefur verið á talsvert neikvæðum nótum, þrátt fyrir að margt horfi til framfara. Þegar bandarískur úttektaraðili kom til okkar frá ICCD vegna vottunarferlisins var hún gapandi yfir því hvað við höfum mörg úrræði fyrir geðsjúka hér í Reykjavík. Í hennar heimaríki, Ohio, var bara um Fountain House að ræða.

Vissulega þurfum við alltaf að stefna að því að gera enn betur, en það er ekki síður mikilvægt að veita því athygli sem vel er gert. Heilsugæslan er komin með geðteymi, Geðhjálp og Klúbburinn Geysir halda uppi miklu starfi, Hugarafl var nýlega stofnað, sem og klúbburinn Strókur á Selfossi, og Rauði krossinn rekur fjögur athvörf fyrir geðfatlaða. Úrræðin eru margvísleg og fólk hefur valmöguleika. Það hefur orðið mikil uppbygging á síðustu árum og viðhorfin í samfélaginu hafa breyst mikið. Við erum mjög stolt af okkar starfi hér í Geysi og ætlum að halda ótrauð áfram. Það er mikilvægt að hafa trú á fólki. Við verðum að vera jákvæð, það er svo mikið niðurrif í neikvæðninni," segir Anna að síðustu, en hún kveður Geysi um næstu mánaðamót þegar hún flytur búferlum til Danmerkur ásamt dönskum eiginmanni sínum.