Eftir Elvu Björk Sverrisdóttur elva@mbl.is MANNAUÐUR fatlaðra er auðlind sem fyrirtæki hér á landi hefðu hag af að nýta betur.MANNAUÐUR fatlaðra er auðlind sem fyrirtæki hér á landi hefðu hag af að nýta betur. Þá væri æskilegt að hér störfuðu svonefnd félagsleg fyrirtæki, sem ekki eru endilega rekin með gróða að leiðarljósi, en geta hjálpað fólki sem glímt hefur verið geðfatlanir að komast aftur út í atvinnulífið. Þetta kom fram í máli Héðins Unnsteinssonar, sérfræðings í heilbrigðisráðuneytinu, en hann stýrði í gær fundi um félagsleg fyrirtæki og hag íslensks samfélags af rekstri þeirra. Fundurinn var haldinn af Straumhvörfum – eflingu þjónustu við fatlaða og Samtökum atvinnulífsins.
Héðinn benti á það á fundinum að um 15.000 slík fyrirtæki væru starfandi í Bretlandi. „Vonandi líður ekki á löngu þar til fyrsta slíka fyrirtækið kemst á laggirnar hér,“ sagði Héðinn. Ásta R. Jóhannesdóttir, alþingismaður og formaður verkefnisstjórnar Straumhvarfa, fimm ára átaksverkefnis í þjónustu við geðfatlað fólk, sagði á fundinum að verkefnið, sem hófst árið 2006, hefði þegar skilað árangri. Það var stofnað til þess að leysa húsnæðismál 160 geðfatlaðra sem voru skilgreindir undir verkefnið í upphafi. „Allir áttu það sammerkt að hafa setið eftir í þjónustu við fatlaða og margir voru fastir inni á stofnunum,“ sagði Ásta. Ítarleg stefnumótun hefði verið unnin í félagsmálaráðuneytinu um hvernig skyldi búa að geðfötluðum. Stefnan snýst m.a. um að fólk fái íbúð í sérbýlum, fara á nýjar leiðir og veita fjölbreytta endurhæfingu og stuðning við atvinnuþátttöku á almennum vinnumarkaði. Einnig að styrkja tengslanet við fjölskyldu og vini og efna til umræðu um málefni geðfatlaðra, sem Ásta sagði mjög brýnt.
Hún sagði að Straumhvörf hefðu stutt fjölbreytt verkefni. Sérstakur áhugi væri á að styðja við rekstur Geðveiks kaffihúss, sem talað hefði verið fyrir. „Slík fyrirtæki hafa reynst gríðarlega vel í nágrannalöndum okkar. Fólk sem hefur átt við geðræn vandamál að stríða hefur fengið vinnu á kaffihúsunum,“ sagði Ásta. Margir hefðu í framhaldinu fengið vinnu á almennum kaffihúsum.
Fræðsla um geðraskanir mikilvægÞórólfur Árnason, forstjóri Skýrr, ræddi um viðskiptalíf og þann mannauð sem býr í geðfötluðum. Hann sagði miklar breytingar hafa orðið á mannauðsstefnu á skömmum tíma. Framsækin fyrirtæki í nútímanum legðu sig fram um að bjóða starfsfólki sínu spennandi störf, að efla starfsfólk sitt og auka fjölbreytni starfsmanns. Hann sagðist telja að nú væri réttur tími til að efla góð verk innan fyrirtækja. „Við eigum að efla starfshvatningu til fatlaðra þar sem við á, eftir getu. Við eigum að aðstoða okkar núverandi starfsfólk. Við eigum að sýna skilning á persónulegum aðstæðum. Hverjum líður vel í vinnunni ef honum líður ekki vel heima hjá sér?“ spurði Þórólfur.
Ýta ætti undir víðsýni á hverjum vinnustað og vinna gegn fordómum. „Við eigum að fræða starfsfólk um geðraskanir og þau áhrif sem þær geta haft,“ sagði Þórólfur. Hann sagði að hjá Skýrr ynnu 200 manns en þar hefðu komið upp nokkur tilfelli á síðasta ári þar sem þurfti að hjálpa fólki vegna fjölskylduaðstæðna og breytinga á högum. Allt þetta fólk væri starfandi hjá fyrirtækinu í dag og fólk hefði ekki þurft að hverfa lengi úr vinnu.
Mikilvægt að hafa hlutverkNanna Þórisdóttir, starfsmaður AE starfsendurhæfingar, sem sjálf var notandi í geðheilbrigðiskerfinu um árabil, lýsti reynslu sinni á fundinum. Nanna hefur tekið þátt í gæðaþróunarverkefninu NSN (Notandi spyr notanda) á vegum Hugarafls. Verkefnið gengur út á að fá fram sjónarmið notenda geðheilbrigðiskerfisins. Hún sagði mikilvægt fyrir geðfatlað fólk að hafa hlutverki að gegna. Gott væri fyrir fólk að byrja í hlutastarfi. „25% vinna er heilmikið fyrir þann sem hefur verið án vinnu.“
Páll Ásgeir Davíðsson, sérfræðingur hjá Háskólanum í Reykjavík, ræddi um samfélagslega ábyrgð fyrirtækja. Hann lagði í fyrirlestri sínum áherslu á að reglur hefðu breyst, ekki síst hefðbundin mörk milli svonefndra mjúkra mála og harðra viðskipta.
Páll Ásgeir sagði að í dag væri staðreynd að mörg fyrirtæki hefðu jafnmikinn eða jafnvel meiri efnahagsmátt en ríki. Þessu fylgdi aukin ábyrgð fyrirtækja og fyrirtæki reyndu í auknum mæli að sinna samfélagslegum málum. Páll Ásgeir sagði margar rannsóknir sýna að samfélagslega ábyrg fyrirtæki löðuðu að sér fjárfesta. Því ættu fyrirtæki ekki að hætta að sýna samfélagslega ábyrgð þótt hlutabréfamarkaðir féllu í verði. „Þetta er einfaldlega spurning um rekstur fyrirtækja.“
Páll Ásgeir sagði að fyrir sér snerist samfélagsleg ábyrgð ekki aðallega um styrkveitingar eða bein fjárútlát til samtaka og einstakra verkefna. „Það er miklu mikilvægara að fyrirtæki taki tillit til og líti til fatlaðra í daglegum rekstri. Í þessu fælist bæði að veita fötluðum góða þjónustu sem og opna augun fyrir ýmsum tækifærum sem fælust í fötluðu fólki.
Páll Ásgeir sagði að almennt ríkti mikil sátt í evrópskum samfélögum um stuðning við fatlaða. „Kannanir sýna að 97% Evrópubúa telja að það þurfi að gera meira til að gera fötluðum kleift að vera hluti af samfélaginu,“ sagði hann. Fyrirtæki í Bretlandi virtust gera sér grein fyrir þessu. „Um helmingur fyrirtækja sem vilja vera samfélagslega ábyrg eru í samstarfi við samtök sem sérhæfa sig í málefnum fatlaðra,“ sagði hann. Páll Ásgeir kvaðst ekki vita hver staðan væri hér heima en áhugavert væri að skoða það.
Hann benti á að hér á landi ættu rúmlega 20% landsmanna við einhvers konar fötlun að stríða. Fatlaðir og aðstandendur þeirra væri mikilvægur hluti neytenda. Því væru þau fyrirtæki sem litu fram hjá fötluðum að missa af tækifæri til þess að fá næstum 20% þjóðarinnar í vinnu hjá sér. „Það er dýrmætur mannauður í fötluðum,“ sagði Páll Ásgeir og benti á að hér á landi væru 9.000 fatlaðir einstaklingar sem hefðu getu til að starfa. „Margir þeirra eru ekki skráðir í vinnu. Þetta er staðan í landi þar sem hefur verið leitun að starfsfólki,“ sagði hann.
Stefnt að því að hjálpa fólki sem lent hefur í áföllum að fá vinnu„HJÁ Samtökum atvinnulífsins höfum við á undanförnum árum haft miklar áhyggjur af vaxandi fjölda öryrkja,“ sagði Pétur Reimarsson, forstöðumaður stefnumótunar- og samskiptasviðs Samtaka atvinnulífsins á fundinum. Pétur benti á að á síðasta ári hefðu verið gerðir tæplega 1.200 örorkumatsúrskurðir, sem væri svipaður fjöldi og árið áður. Allnokkur hluti þessa hóps væri fólk sem glímdi við geðraskanir.
Í tillögu sem SA vinni með ásamt ASÍ sé reynt að stuðla að því að fækka þeim sem verða öryrkjar og aðstoða fleiri sem lent hafa í áföllum við að komast aftur út á vinnumarkaðinn eftir veikindi. „Til að ná árangri er nauðsynlegt að starfsmaður eigi nægilega snemma kost á úrræðum og endurhæfingu til að ná tökum á því áfalli sem hann hefur orðið fyrir.“ Ætlunin sé að skilgreina vinnugetu og skapa hvatningu fyrir fólk til að hefja störf á ný. Viðræðum um þetta verkefni væri ekki lokið, en vonir standi til þess að við gerð komandi kjarasamninga verði skref stigin í þessa átt.
Aðstæður á vinnumarkaði hér gæfu vonir um að þessar breytingar gætu gengið vel. Vinnumarkaðurinn byggi yfir sveigjanlegum reglum um ráðningar og uppsagnir. Þá væru hlutastörf á vinnumarkaðnum fjölmörg, eða um fjórðungur allra starfa. „Það ætti að gefa von um að unnt sé að finna hlutastörf fyrir marga sem hafa einhverja starfsgetu en eru nú örorkulífeyrisþegar.“
