Eftir Jóhönnu Sigurðardóttur: "Ofangreindar aðgerðir eru afar mikilvægar og í þeim felst löngu tímabær og réttlát leiðrétting á kjörum tugþúsunda lífeyrisþega. En hér er aðeins stigið fyrsta skref ríkisstjórnarinnar við að bæta kjör lífeyrisþega."

Lífeyrishluti almannatrygginga fluttist um síðastliðin áramót frá heilbrigðisráðuneytinu til félags- og tryggingamálaráðuneytisins. Í frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar og lögum um málefni aldraðra sem mælt hefur verið fyrir á Alþingi eru stigin mikilvæg skref og tímabær sem bæta hag aldraðra og öryrkja. Þetta frumvarp er mikið réttlætismál fyrir þessa hópa og samfélagið í heild.

Málefni lífeyrisþega eru forgangsmál

Nýtt frumvarp í þágu aldraðra og öryrkja sýnir að ríkisstjórnin vill setja málefni lífeyrisþega í forgang. Tillögurnar eru í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar varðandi eðlilegar fyrstu aðgerðir í þágu aldraðra og öryrkja og felur í sér afar mikilvægar efnisbreytingar sem bæta kjör aldraðra og öryrkja. Breytingarnar öðlast gildi 1. apríl eða 1. júlí næstkomandi og afnám skerðingar vegna séreignarsparnaðar öðlast gildi um næstu áramót. Hér verður gerð grein fyrir helstu efnisbreytingum.

Ráðist gegn bakreikningum

Gripið verður til sérstakra aðgerða til að draga úr of- og vangreiðslum tekjutengdra bóta en undanfarin ár hafa þúsundir lífeyrisþega fengið bakreikninga vegna slíkra greiðslna með tilheyrandi röskun á fjárhagslegri afkomu. Veigamesta aðgerðin til úrbóta felur í sér að fyrstu 90.000 kr. sem fólk fær í fjármagnstekjur munu ekki skerða bætur lífeyristrygginga. Bætur til um 16.200 ellilífeyrisþega og 4.200 örorkulífeyrisþega gætu hækkað við þessa breytingu eða alls hjá 20.400 einstaklingum. Samhliða er hafin markviss vinna hjá Tryggingastofnun ríkisins við breytingar á verklagi með það að markmiði að draga úr áhrifum of- og vangreiðslna til lífeyrisþega.

Skerðing bóta vegna tekna maka afnumin

Gert er ráð fyrir að skerðing bóta vegna tekna maka verði að fullu afnumin. Samkvæmt upplýsingum Tryggingastofnunar munu um 5.800 lífeyrisþegar uppskera hærri bætur frá stofnuninni við þessa breytingu, um 3.900 öryrkjar og um 1.900 ellilífeyrisþegar. Sem dæmi um áhrif breytinganna má nefna tekjulausan ellilífeyrisþega sem er í hjúskap með maka sem hefur atvinnutekjur að upphæð 200.000 kr. á mánuði. Miðað við núgildandi reglur skerðist tekjutrygging lífeyrisþegans um rúmlega 19.000 kr. á mánuði en eftir breytinguna fær lífeyrisþeginn fulla tekjutryggingu án þess að tekjur makans komi til skerðingar. Á ársgrundvelli fær hann því um 230.000 kr. hærri bætur eftir breytinguna.

Minni skerðingar og frítekjumark hækkað um 800.000 kr.

Í frumvarpinu er kveðið á um að frítekjumark vegna atvinnutekna ellilífeyrisþega á aldrinum 67-70 ára verði hækkað úr 300.000 kr. á ári í 1.200.000 kr. Þetta þýðir að ellilífeyrisþegar geta aflað sér tekna af atvinnu að 100.000 kr. á mánuði án þess að það hafi áhrif til skerðingar á lífeyrisgreiðslur þeirra í stað 25.000 kr. viðmiðunarmarka áður. Munu greiðslur til um 700 ellilífeyrisþega hækka um leið og breytingin tekur gildi og án efa munu allmargir eldri borgarar sem ekki þiggja bætur frá Tryggingastofnun vegna núverandi skerðinga öðlast slíkan rétt jafnframt breytingunni. Hið sama á við um vistmenn á dvalarheimilum. Breytingin nú hefur til dæmis þau áhrif að bætur til einhleyps ellilífeyrisþega, sem hefur 1.200.000 kr. í árslaun af atvinnu, munu hækka um liðlega 374.000 kr. á ári. Í frumvarpinu er ekki lögð til sams konar breyting hvað örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega varðar en gert er ráð fyrir að framkvæmdanefnd forsætisráðherra um endurskoðun örorkumats og eflingu starfsendurhæfingar vinni að tillögum um framkvæmd sem stuðli að því að ná svipuðum markmiðum hvað varðar þá hópa. Gert er ráð fyrir því að tillögur nefndarinnar muni meðal annars fela í sér að sett verði ígildi frítekjumarks á atvinnutekjur örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega sem koma munu til umfjöllunar Alþingis við meðferð frumvarpsins.

Dregið úr skerðingu vegna lífeyrissjóðstekna

Gert er ráð fyrir því nýmæli að sett verði 300.000 kr. frítekjumark á lífeyrissjóðstekjur örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega. Þessi breyting hefur þau áhrif að lífeyrissjóðstekjur þeirra upp að 300.000 kr. á ári munu ekki skerða tekjutryggingu þeirra eða heimilisuppbót. Um helmingur allra örorkulífeyrisþega eða um 7.000 manns mun njóta frítekjumarksins í formi hærri bóta frá Tryggingastofnun.

Öldruðum tryggðar 25 þúsund kr. lífeyrissjóðsgreiðslur

Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir meðal annars að stefnt skuli að því að ríkissjóður tryggi ellilífeyrisþegum lífeyri að lágmarki 25.000 kr. frá lífeyrissjóði. Nú vinnur fjármálaráðuneytið að tillögum um framkvæmd slíkra greiðslna og verða þær lagðar fyrir Alþingi innan skamms til umfjöllunar. Tölulegar upplýsingar benda til þess að um 2.600 ellilífeyrisþegar hafi engar lífeyrissjóðstekjur og 10.750 fái minna en 50.000 kr. á mánuði, en gera má ráð fyrir að um 8.000 ellilífeyrisþegar muni njóta þessarar breytingar.

Skerðing vegna innlausnar séreignasparnaðar afnumin

Kveðið er á um það í frumvarpinu að skerðing lífeyrisgreiðslna vegna innlausnar séreignarsparnaðar verði afnumin frá 1. janúar 2009. Í dag skerðast tekjutrygging og heimilisuppbót til einhleyps ellilífeyrisþega sem innleysir 500.000 kr. séreignarsparnað um 20.687 kr. á mánuði eða rúmar 248.000 kr. á ári. Í lög um málefni aldraðra verður sett sams konar heimild til handa vistmönnum á stofnunum varðandi dreifingu séreignarlífeyrissparnaðar og fjármagnstekna og gildir um lífeyrisþega samkvæmt lögum um almannatryggingar.

Aldurstengd örorkuuppbót hækkar

Fjárhæð aldurstengdrar örorkuuppbótar hækkar samkvæmt frumvarpinu. Gert er ráð fyrir að fjölgað verði í hópi þeirra sem fá 100% uppbót vegna ungs aldurs þegar örorka er metin í fyrsta sinn og að aldursviðmiðið verði fært úr 19 ára aldri í 24 ár. Þetta mun auka bætur viðkomandi um liðlega 46.000 kr. á ári. Uppbótin er ótekjutengd og því koma hækkanir hennar óskiptar til allra örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega nema þeirra sem þegar fá 100% uppbót. Alls munu um 12.000 örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar njóta hækkunarinnar, þótt mismikil sé og eru hækkanirnar mismunandi eftir því hvenær viðkomandi var fyrst metinn til örorku.

Vasapeningar vistmanna á stofnunum hækka

Í frumvarpinu er lagt til að frítekjumark vasapeninga vistmanna á stofnunum verði afnumið með breytingu á reglugerð en á sama tíma verði fjárhæð vasapeninga hækkuð úr 30.000 kr. á mánuði í 36.755 kr. Þetta er breyting sem mun koma tekjulægstu vistmönnunum að mestum notum en fjárhæð vasapeninga til tekjulausra mun þannig til dæmis hækka um tæpar 7.000 kr. á mánuði eftir breytinguna. Jafnframt er nú unnið að breytingum á greiðslufyrirkomulagi á öldrunarstofnunum þannig að það samrýmist grundvallarsjónarmiðum okkar um mannréttindi og að allir upplifi fullt fjárræði og sjálfræði.

Áfram verður unnið að frekari úrbótum í þágu aldraðra og öryrkja

Ofangreindar aðgerðir eru afar mikilvægar og í þeim felst löngu tímabær og réttlát leiðrétting á kjörum tugþúsunda lífeyrisþega. En hér er aðeins stigið fyrsta skref ríkisstjórnarinnar við að bæta kjör lífeyrisþega. Auk framangreindra breytinga mun verkefnisstjórn sem ég skipaði á síðasta ári skila mér samræmdum tillögum fyrir 1. nóvember á þessu ári varðandi heildarendurskoðun almannatryggingalöggjafarinnar er miði að einföldun hennar. Hún mun jafnframt fá það hlutverk samkvæmt nýsamþykktri yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar og aðila vinnumarkaðarins að skoða leiðir til þess að setja ákveðin lágmarksviðmið í framfærslu. Ég mun því halda áfram að beita mér fyrir úrbótum í lífeyristryggingakerfinu sem leiða mun til bættra kjara fyrir lífeyrisþega og jafnframt til réttlátara og einfaldara kerfis. Þetta er og verður eitt af forgangsmálum mínum í félags- og tryggingamálaráðuneytinu.

Höfundur er félags- og tryggingamálaráðherra.