Vinnuskilgreining į valdeflingu
Vinnuskilgreining į valdeflingu - Śtdrįttur
Žetta er śtdrįttur śr grein eftir Judi Chamberlin sem hśn skrifaši eftir aš hafa unniš, meš öšrum, aš rannsóknarverkefni sem var hannaš til aš męla valdeflingu ķ mešferšum, sem voru fjįrmagnašar af og fyrir notendur gešheilbrigšiskerfisins. Žar sem hugtakiš valdefling var oršiš vinsęlt innan gešheilbrigšisgeirans en hafši ekki veriš skilgreint į greinargóšan hįtt réšist hópurinn fyrst ķ aš setja upp vinnuskilgreiningu į hugtakinu. Lykilžęttir valdeflingar voru tilgreindir, til dęmis ašgengi aš upplżsingum, hęfni til aš velja, įkvešni og sjįlfsįlit, og hver žįttur skilgreindur nįnar. Eftirfarandi upplżsingar eru afrakstur žeirrar vinnu. Til einföldunar er talaš um fagmenn og notendur eša skjólstęšinga og er žį veriš aš tala um ašila innan gešheilbrigšiskerfisins.
Valdefling felur ķ sér:
Aš hafa vald til aš taka įkvaršanir.
Aš hafa ašgang aš upplżsingum og śrręšum.
Aš hafa nęga valkosti (ekki bara jį/nei, annaš hvort/eša).
Aš efla įkvešni
Aš vekja vęntingar um aš einstaklingurinn geti haft įhrif (aš vera vongóšur).
Aš lęra aš hugsa į gagnrżninn hįtt, aš komast upp śr hjólförunum, aš sjį hluti į annan hįtt, t.d.
· Aš lęra aš endurskilgreina hver viš erum (aš tala meš eigin rödd).
· Aš lęra aš endurskilgreina hvaš viš getum gert.
· Aš lęra aš endurskilgreina sambönd okkar viš stofnanavöld.
Aš lęra um reiši og lįta hana ķ ljósi.
Aš finnast mašur ekki vera einn, finnast mašur vera hluti af hópi.
Aš skilja aš fólk hefur réttindi.
Aš hafa įhrif į breytingar ķ eigin lķfi og eigin samfélagi.
Aš tileinka sér nżja hęfileika sem einstaklingurinn telur mikilvęga (t.d. ķ samskiptum).
Aš breyta skynjun annarra į eigin hęfni og getu til athafna.
Aš koma śt śr skįpnum.
Aš einstaklingurinn stušli sjįlfur aš višvarandi žroska og breytingum.
Aš efla jįkvęša sjįlfsmynd og vinna bug į fordómum.
Ķtarleg skilgreining į hverjum liš fyrir sig:
1. Aš hafa vald til aš taka įkvaršanir.
Fagmenn gera oft rįš fyrir žvķ aš notendur séu ófęrir um aš taka įkvaršanir eša öllu heldur aš taka réttar įkvaršanir. Žess vegna eru mörg śrręši byggš į forręšishyggju og takmarka fjölda eša gęši įkvaršana sem notendur žeirra mega taka. Notendur geta veriš fęrir um aš taka įkvaršanir varšandi matsešil kvöldsins, sem dęmi, en ekki varšandi heildarstefnu žeirra eigin mešferšar. Notendum, sem fį ekki tękifęri til aš ęfa sig ķ įkvaršanatöku, er haldiš föngnum ķ langvarandi ašstęšum žar sem žeir eru ósjįlfstęšir og hįšir öšrum. Enginn getur öšlast sjįlfstęši ef hann fęr ekki tękifęri til aš taka mikilvęgar įkvaršanir um eigiš lķf.
2. Aš hafa ašgang aš upplżsingum og śrręšum.
Įkvaršanataka ętti ekki aš eiga sér staš ķ tómarśmi. Vęnlegast er aš taka įkvaršanir žegar nęgar upplżsingar eru fyrir hendi svo hęgt sé aš vega og meta mögulegar afleišingar mismunandi valkosta. Žrįtt fyrir žaš takmarka margir fagmenn slķkar upplżsingar ķ žeirri trś aš žaš sé ķ žįgu notandans. Žessi trś į vanhęfni skjólstęšinganna getur sķšan styrkst ef notendur, sem hafa ekki fengiš fullnęgjandi upplżsingar, taka žar af leišandi hvatvķslegar įkvaršanir.
3. Aš hafa nęga valkosti (ekki bara jį/nei, annaš hvort/eša).
Val sem hefur einhverja žżšingu er ekki val į milli hamborgara og pylsu eša keilu og sunds. Ef žś vilt heldur salat eša fara į bókasafn ertu ķ slęmum mįlum.
4. Aš efla įkvešni
Fólki, sem hefur ekki veriš greint meš gešsjśkdóm, er hampaš fyrir žennan eiginleika en notendur sem sżna įkvešni eru oft stimplašir stjórnsamir og erfišir. Žetta er dęmi um žaš hvernig gešsjśkdómsstimpill getur oršiš til žess aš jįkvęšir eiginleikar eru endurskilgreindir sem neikvęšir eiginleikar. Įkvešni žaš aš geta tjįš óskir sķnar skilmerkilega og aš standa meš sjįlfum sér hjįlpar einstaklingum aš fį žvķ sem žeir vilja framgengt.
5. Aš vekja vęntingar um aš einstaklingurinn geti haft įhrif (aš vera vongóšur).
Von er ómissandi lišur ķ skilgreiningu okkar. Manneskja sem er vongóš trśir į möguleikann į breytingum og framförum ķ framtķšinni. Įn vonar getur žaš virst tilgangslaust aš sżna višleitni. Samt viršast fagmenn, sem stimpla skjólstęšinga sķna ólęknandi eša meš žrįlįtan sjśkdóm, ķ sömu andrį ętlast til žess aš žeir telji įstęšu til, og langi til, aš grķpa til ašgerša og gera breytingar į lķfi sķnu, žrįtt fyrir hiš algjöra vonleysi sem slķkir stimplar gefa til kynna.
6. Aš lęra aš hugsa į gagnrżninn hįtt, aš komast upp śr hjólförunum, aš sjį hluti į annan hįtt.
Žessi hluti skilgreiningarinnar vakti mesta umręšu og hópurinn įtti erfitt meš aš žjappa honum saman ķ stuttu mįli. Hópurinn taldi aš ķ gegnum ferli greiningar gešröskunar og mešferšar hennar hefši lķf notenda og persónuleg saga žeirra umbreyst ķ sjśkrasögu. Žar af leišandi er hluti af valdeflingarferlinu endurheimt žessara ęvisagna. Į svipašan hįtt felur valdeflingarferliš ķ sér endurheimt trśar į eigin getu og višurkenningu į valdasamböndum, sem eru oft ógreinileg, sem fylgja mešferšarašstęšum. Į frumstigum žįtttöku ķ sjįlfshjįlparhópum er, sem dęmi, mjög algengt aš žįtttakendur segi hver öšrum sögu sķna; bęši žaš aš segja frį og aš hlustaš sé į mann eru mikilvęg atriši fyrir mešlimi hópanna.
7. Aš lęra um reiši og lįta hana ķ ljósi.
Fagmenn telja oft aš notendur sem lįta reiši ķ ljósi séu aš missa tökin eša stjórnlausir. Žaš į jafnvel viš žegar reišin er réttmęt og vęri talin žaš ef venjuleg manneskja léti hana ķ ljósi. Žetta er enn eitt dęmiš um žaš aš jįkvęšur eiginleiki umbreytist ķ neikvęšan eiginleika hjį manneskju sem hefur veriš greind meš gešröskun. Žar sem tjįning reiši hefur oft veriš svo takmörkuš er algengt mešal notenda aš óttast eigin reiši og ofmeta eyšileggingarmįtt hennar. Notendur žurfa tękifęri til aš lęra: um reiši; aš lįta hana ķ ljósi į öruggan hįtt og aš žekkja takmörk hennar.
8. Aš finnast mašur ekki vera einn, finnast mašur vera hluti af hópi.
Hópefli er mikilvęgur lišur ķ skilgreiningu okkar. Valdefling er ekki eitthvaš sem gerist eingöngu hjį einstaklingnum, hśn felur ķ sér aš upplifa tengsl viš annaš fólk. Ķmynd Johns Wayne žar sem hann kemur ķ bęinn, lagar allt og rķšur svo inn ķ sólsetriš er ekki samhljóma skilgreiningunni.
9. Aš skilja aš fólk hefur réttindi.
Sjįlfshjįlparhreyfingar žeirra sem hafa nįš aš lifa meš gešsjśkdómum er hluti af višameiri hreyfingu sem stefnir į aš koma į grundvallarréttindum. Viš sjįum sterka samsvörun milli okkar hreyfingar og annarra hreyfinga fólks sem er undirokaš og hefur veriš mismunaš, aš meštöldum kynžįtta- og žjóšernisminnihlutum, konum, samkynhneigšum og fötlušu fólki. Hluti af starfi allra žessarra frelsishreyfinga hefur veriš barįttan fyrir jafnrétti. Žegar viš vitum hver réttindi okkar eru skynjum viš aukinn innri styrk og meira sjįlfstraust.
10. Aš hafa įhrif į breytingar ķ eigin lķfi og eigin samfélagi.
Valdefling er meira en tilfinning eša kennd, viš lķtum į slķkt sem undanfara framkvęmda. Žegar manneskja kemur breytingu til leišar eykst sjįlfstraust hennar og žaš leišir af sér frekari og įhrifameiri breytingar. Enn og aftur leggjum viš įherslu į aš žetta er ekki eingöngu einstaklingsbundin breyting heldur hefur žetta įhrif į heildina.
11. Aš tileinka sér nżja hęfileika sem einstaklingurinn telur mikilvęga.
Fagmenn kvarta oft undan žvķ aš skjólstęšingar žeirra hafi fįa hęfileika og viršist ekki geta tileinkaš sér nżja. Hęfileikar, sem fagmenn telja mikilvęga, eru hins vegar oft ekki žeir sem notendunum sjįlfum finnst įhugaveršir eša mikilvęgir (t.d. aš bśa um rśmiš į hverjum degi). Žegar notendur fį tękifęri til aš lęra hluti sem žį langar til aš lęra koma žeir fagmönnum oft (og stundum sjįlfum sér) į óvart meš žvķ aš takast aš lęra žį vel.
12. Aš breyta skynjun annarra į eigin hęfni og getu til athafna.
Ef eitthvaš einkennir hugmynd almennings og fagmanna um gešsjśklinga, žį er žaš vanhęfni. Fólk sem hefur veriš greint meš gešsjśkdóm er almennt tališ ófęrt um aš žekkja eigin žarfir eša framfylgja žeim. Žegar einstaklingur veršur fęrari um aš taka stjórnina ķ eigin lķfi og sżnir žannig hversu lķkur hann er venjulegu fólki ķ grundvallaratrišum ętti žessi skynjun aš byrja aš breytast. Og notandinn sem gerir sér grein fyrir žvķ aš hann eša hśn er aš öšlast viršingu annarra öšlast sjįlfstraust sem żtir frekar undir breytingu į skynjun utanaškomandi ašila.
13. Aš koma śt śr skįpnum.
Žetta er hugtak sem viš höfum fengiš aš lįni frį hreyfingu samkynhneigšra. Fólk sem er meš skerta samfélagsstöšu en getur fališ žaš, velur oft (mjög skiljanlega) aš gera žaš. Žessi įkvöršun getur hins vegar tekiš sinn toll ķ formi lakara sjįlfstrausts og ótta viš uppgötvun. Einstaklingar sem nį žeim įfanga aš geta svipt hulunni af kringumstęšum sķnum eru aš sżna sjįlfstraust.
14. Aš einstaklingurinn stušli sjįlfur aš višvarandi žroska og breytingum.
Ķ žessum liš vildum viš leggja įherslu į aš valdefling er ekki įkvöršunarstašur, heldur feršalag; enginn hefur nįš einhverju lokastigi žar sem frekari žroski og breyting er óžarfi.
15. Aš efla jįkvęša sjįlfsmynd og vinna bug į fordómum.
Eftir žvķ sem valdefling einstaklingsins eykst fer hann aš finna fyrir auknu sjįlfsöryggi og aukinni trś į eigin getu. Žetta leišir til žess aš hann veršur fęrari um aš stjórna eigin lķfi, sem hefur aftur ķ för meš sér enn bęttari sjįlfsmynd. Hin neikvęša ķmynd gešsjśklings, sem hefur veriš tengd persónunni órjśfanlegum böndum, fer lķka aš breytast. Einstaklingurinn gęti losaš sig algjörlega viš stimpilinn eša gęti endurskilgreint hann žannig aš hann gefi til kynna jįkvęša eiginleika.
Śtdrįttur śr greininni A Working Definition of Empowerment eftir Judi Chamberlin.
http://www.power2u.org/articles/empower/working_def.html
žżtt af Björgu Torfadóttur, mešlimi Hugarafls
